مقالات

محرم، زمینه‌ساز قیام 15 خرداد

بخش دوم

رحیم روحبخش

11 خرداد 1401


ب ـ زمینه سازی در محرم

این زمینه‌سازی‌ها را می‌توان به شرح ذیل برشمرد: سخنرانی‌های فلسفی و سایر وعاظ، مداحی در هیئت بنی فاطمه و سایر مساجد و مجالس انقلابی.

1ـ سخنرانی‌های فلسفی در مسجد شیخ‌ عبدالحسین: فلسفی نقل می‌کند: با عنایت بر نظر امام بر محوریت مسجد شیخ عبدالحسین ـ از بزرگ‌ترین مساجد بازار تهران ـ از قبول برخی مجالس سخنرانی در مساجد دیگر خودداری ورزید تا تمرکز اصلی خود را بر آن مسجد قرار دهد. اما حضور جمعیت به گونه‌ای بود که در صحن زیر گنبد و شبستان مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین ـ که بنایی جدا بود ـ بخشی از بازار از جمعیت موج می‌‌زد. در شب‌های هفتم و هشتم، بانیان مراسم مجبور شدند «در بازار خیاط‌ها، مقابل خیابان خیام و... بلندگوهایی نصب کنند.[1]»ساواک با اشاره به اینکه در 11 و 12 محرم «حداقل یکصدهزار نفر نطق فلسفی را گوش کردند» خاطرنشان می‌سازد‌‌ «کنترل هیجان و افکار آنها مشکل است».[2] برخی بازاریان نیز در خاطراتشان از عظمت و بازتاب این مجلس سخن گفته‌‌اند.[3] محور سخنرانی‌های فلسفی در آن مراسم به شرح ذیل می‌باشد.

سخنرانی‌های فلسفی درباره رفراندوم و فاجعه فیضیه در محرم 42

صفحه منبع *

زمان سخنرانی

مکان سخنرانی

محورهای برخی از سخنرانی‌های فلسفی علیه رفراندوم فاجعه مدرسه فیضیه قم

181 ـ 180

2 /11 /1341

منزل آیت‌الله بهبهانی

اعلام اینکه اجرای مواد شش‌گانه برخلاف قرآن مجید وتجاوز به ائمه و امام زمان است. درخواست سردادن شعار «مرگ بر اختناق»، اعلام تعطیلی بازار تا لغو رفراندوم. اعلام تعطیلی نمازهای ائمه جماعت در مساجد و فراخوان عمومی برای حضور در مراسم مسجد حاج سیدعزیزالله علیه رفراندوم.

194ـ 190

6 /3 /1342 شب چهارم محرم 1383

مسجد ترک‌ها (هیئت آذربایجانی‌های مقیم مرکزی)

آزادی و حکومت مردم بر مردم، آزادی بیان ـ مزایای قانون الهی بر قانون بشری.

197 ـ 195

8 /3 /1342 شب پنجم و ششم محرم

مسجد ترک‌ها

برتری قوانین اسلام، ترس زمامداران از مردم و سرکوب آنان به‌دلیل رهایی از خشم مردم

201ـ199

9 /3 /1342

شب هفتم محرم

 مسجد ترک‌ها

عدم استقلال قوه قضائیه در ایران، عدم قانونی بودن لوایح تصویبی دولت به دلیل تعطیلی مجلسین

204 ـ 202

10 /3 /1342

شب هشتم محرم

 مسجد ترک‌ها

(با حضور ده‌هزار نفر جمعیت). مؤاخذه دولت در ایجاد فاجعه مدرسه فیضیه قم، اعلام اینکه:‌‌ «من حاضرم در این راه کشته شوم تا بساط دیکتاتوری و زور و قلدری در این مملکت سایه نیندازد.»

210 ـ205

11 /3 /1342

شب تاسوعا

مسجد ترک‌ها

(با حضور بیش از چهل هزار نفر از مردم و همچنین اسدالله علم ـ نخست وزیر ـ و نعمت‌الله نصیری رئیس شهربانی و...) بیان تاریخ مبازات مردم ایران از مشروطه برای تدوین قانون اساسی، اعلام انزجار از فاجعه فیضیه، نارضایتی عمومی از دولت، اعتراض به اعزام طلاب به سربازی، اعلام خواسته‌های متعدد ملت به شرح ذیل: 1ـ‌آزادی انتشار اعلامیه‌های مراجع 2ـ آزادی طلاب سرباز 3ـ عذرخواهی دولت از فاجعه فیضیه 4ـ آزادی اجتماعات مردم 5ـ آزادی زندانیان سیاسی و...

215 ـ 211

12 /3 /1342

شب عاشورا

 مسجد ترک‌ها

استیضاح دولت علم به‌دلیل انجام اعمال خلاف قانون اساسی در تعطیلی مجلسین و به نمایندگی از مراجع و مجتهدین: 1ـ ممانعت دولت از اظهارنظر مجتهدین در مورد قانون 2ـ مصوبات غیرقانونی 3ـ منع نشر اعلامیه‌های مراجع 4ـ ضرب و شتم طلاب در مراسم عزاداری 5ـ دستگیری توزیع کنندگان اعلامیه‌ها 6ـ جلوگیری از باز نمودن مغازه‌ها بعد از اعتصاب سه روزه بازاریان 7ـ منع برگزاری عزاداری امام حسین 8 ـ منع نشر اعلامیه‌های مراجع در روزنامه‌ها 9ـ انتخابات آزاد 10ـ زندانی کردن فعالان سیاسی.

231 ـ 226

14 /3 /1342

مسجد ترک‌ها

(با حضور سی الی چهل هزار نفر جمعیت)، تفکیک قوا، آزادی بیان و مطبوعات، اجرای قانون اساسی، لزوم امر به معروف و نهی از منکر، توصیه به دولت برای آزادی مردم، لزوم حفظ وحدت برای یک هدف و عدم وابستگی حکومت به بیگانگان (آمریکا و...)

* زبان گویای اسلام، حجت‌الاسلام و المسلمین محمدتقی فلسفی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378.

2ـ هیئت بنی فاطمه؛ نمونه‌ای از نوحه‌های انقلابی: در اعلامیه فراخوان امام، مداحان نیز برای افشاگری اقدامات هیئت حاکمه در ماه محرم مورد خطاب قرار گرفته بودند. یکی از بازاریان نقل می‌کند، هیئت‌های مؤتلفه ـ که در آستانه ائتلاف قرار داشتند ـ طی رایزنی با استاد مطهری و دکتر بهشتی، تصمیم گرفتند، برای مداحان، اشعار تازه‌ای بسرایند.[4] برای این منظور مهدی عراقی که حلقه‌ اتصال امام با هیئت‌های مذهبی بود به سراغ مداحان سرشناس تهران رفت و با آنان هماهنگی‌های لازم رابه عمل آورد.[5] به گفته اسماعیل زری‌باف ـ مداح هیئت بنی فاطمه ـ یکی از بزرگ‌ترین هیئت‌های مذهبی تهران ـ که چون از پیام امام اطلاع یافت، به‌سرعت دست به کار شد و از آنجا که خودش شاهد واقعه فیضیه بود، در صدد برآمد شرح آن واقعه را در قالب شعر درآورد: «قم دشت کربلاست ـ هر روزش عاشوراست ـ فیضیه قتلگاست ـ خون‌جگر علما ـ واویلا واویلا ـ شد موسم یاری مولاناالخمینی» که وقتی در روز تاسوعا توسط هیئت دم گرفته شد، مورد استقبال مردم قرار گرفت.[6] یکی از اعضای هیئت نیز از تمرین آنها توسط عده‌ای از جوانان هیئت در شب قبل از تاسوعا، برای اجرای مطلوب سخن گفته است.[7]

زری‌باف در ادامه خاطراتش می‌افزاید، چون برخی فجایع مدرسه فیضیه: از جمله انداختن طلاب از پشت بام را دیده بود، برای این واقعه نیز چنین سرود: «دانشگاه فیضیه ـ چون دشت ماریه ـ طلاب دینیه ـ واویلاواویلا ـ افتاده جسم هر یکی‌شان از لب بام ـ خمینی خمینی ـ تو فرزند حسینی ـ تو حامی دینی»[8] شاعری به‌نام قاسم امینی نیز به وی کمک می‌کرد.

علاوه بر مداحان، وعاظ مدعو این هیئت نیز که «دو طلبه تقریباً کم‌سن و سال اما شجاع و بی‌باک» یعنی شیخ فضل‌الله محلاتی و شیخ علی اصغر مروارید بودند، در سخنرانی‌های خود به دولت و شاه حمله می‌کردند[9] محلاتی ضمن تأیید نوحه‌های فوق‌الذکر خاطرنشان می‌سازد که بعد از عزیمت مروارید به قم ـ بنا به امر امام ـ‌ وی به اتفاق استاد مطهری در شب‌های تاسوعا و عاشورا، سخنرانی در آن هیئت را ادامه دادند که مطهری در شب 12 محرم دستگیر ولی خود او موفق به فرار شد.[10] ساواک نیز گزارش داده است. نوحه‌ها و اشعار دسته‌های سینه‌زنی هیئت بنی‌فاطمه «تماماً در حمایت از خمینی خوانده شد.»[11] در خصوص نقش این هیئت همین بس که برخی آن‌ را «بهترین و بزرگ‌ترین هیئت تهران» معرفی کرده‌اند که در سال‌های بعد از تبعید امام، هر وقت این هیئت به بازار می‌آمد. دستجات دیگر از آن پیروی می‌کردند.[12] در پایان طبق تخمین ساواک، تعداد 150 هزار نفر در دستجات تهران با نوحه‌هایی در حمایت از خمینی شرکت کردند.[13]

3ـ سایر مساجد و مجالس انقلابی: براساس گزارش‌های ساواک، مساجد و هیئت‌هایی که وعاظ، سخنرانی‌هایی تند ایراد کردند عبارت‌اند از: فلسفی در مسجد شیخ عبدالحسین، محلاتی در هیئت بنی‌فاطمه، شیخ باقر نهاوندی در تکیه میدان (هیئت طیب حاج رضایی)، همچنین، حجازی، غلامحسین شیرازی، اعتمادزاده، شیخ جعفرخندق‌آبادی نیز در مساجد مختلف دیگر و مجلس روضه‌خوانی منزل بهبهانی.[14] به‌عنوان مثال شیخ غلامحسین شیرازی در منزل بهبهانی: «حملاتی به آقای علم و تیمسار نصیری ـ رئیس شهربانی کل ـ نمود. شدت حملات به حدی بود که سلیمان بهبودی مجلس را ترک نمود و حین خروج اظهار داشت: جای این قبیل روضه‌خوان‌ها در اینجا نیست، اینها را باید به زندان قزل‌قلعه بفرستند تا در آنجا روضه‌خوانی کنند.»[15] شیخ عباسعلی اسلامی در هیئت قائمیه در مسجد صدریه و همچنین در سخنرانی منزل آیت‌الله استرآبادی به‌دلیل واقعه مدرسه فیضیه قم از دولت انتقاد نمود.[16] در بررسی گزارش‌های ساواک از اسناد انفرادی پرونده‌های وعاظ و روحانیون می‌توان ده‌ها مثال دیگر در این مورد زد. در یک مورد دیگر نقل شده، هنگامیکه شیخ باقر نهاوندی در خلال سخنرانی خود در تکیه طیب، از دولت انتقاد نمود، مأمور ساواکی که پای منبر نشسته بود، یادداشتی به او داد که ادامه نده. شیخ ندا داد: طیب‌خان، لوطی‌ها غیرت شما کجا رفته. طیب گفت: هر چه می‌خواهی بگو.[17]

دیدار امام در دهه محرم از هیئت‌های مذهبی قم نیز راهکار مؤثری برای ورود آنها به عرصه مبارزه بود. در محلات قدیمی قم نظیر: محله چهل اختران، کوچه حکیم و کوچه آذر (مسجد جمعه)، هیئت‌هایی فعالیت می‌کردند که از سابقه و شهرت دیرینه‌ای برخوردار بودند. امام طبق برنامه هر شب به یکی از این هیئت‌ها سر می‌زد. تجمع عظیمی از استقبال کنندگان در کوچه پس کوچه‌های آن محلات شکل می‌گرفت. در دیدار امام از هیئت مسجد جمعه در محله آذر، خیل جمعیت به استقبال امام آمد. ایشان تا پاسی از شب در جمع عزاداران این هیئت به سر برد. جوانان هیئت مذکور نقش مهمی در تهیه تدارکات سخنرانی عصر عاشورای امام ایفا کردند.[18] دیدار بعدی از هیئت محله چهل اختران بود. این دیدار نیز از شکوه خاصی برخودار بود و «محله چهل اختران از همان موقع علاقه خاصی به امام یافتند.»[19] سومین بازدید از هیئت کوچه حکیم بود. سیدمحمد ورامینی متولی این هیئت از دست‌اندرکاران امور بیت امام بود. حسین کشور عضو دیگر این هیئت با سازماندهی سیصد نفر در روز عاشورا، حفاظت از امام را به‌عهده گرفت. این دیدار بعد از سخنرانی عصر عاشورای امام صورت گرفت، از این‌رو جمعیت عظیمی به استقبال امام آمدند. آنان آمادگی خود را برای حمایت مالی و جانی از امام اعلام کردند.[20] ورامینی، صبح روز دستگیری امام، وصیت‌نامه ایشان را در حرم حضرت معصومه قرائت کرد.[21] مراسم سوگواری بیت امام نیز در این ایام با حضور هزاران نفر تشکیل می‌شد. اهالی قم دستجمعی در این مراسم حضور می‌یافتند.[22] ساواک از سخنرانی: برقعی، تهرانی، شیرازی، جزایری و مروارید در انتقاد از دولت در ایجاد فاجعه فیضیه در این مراسم خبر داد[23]و از حضور افرادی از تهران و حتی از روستاهای اطراف قم نظیر: جمکران و سراچه سخن به میان آورده است.[24]

 

منبع: مجموعه مقالات همایش 15 خرداد زمینه‌ها و بسترها، به کوشش دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، ج 1، تهران، سوره مهر، 1388، صص 279 – 304 .

 

پی‌نوشت‌ها:

 

[1]. خاطرات و مبارزات حجت‌الاسلام فلسفی، به کوشش حمید روحانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1376، صص 256 ـ 255.

[2]. همان، سند شماره 118، ص 591.

[3]. ر ک: خاطرات 15 خرداد، بازار، صص 77 ـ 76 و 25 ـ 24؛ همچنین:‌ همان، دفتر پنجم، ص 79.

[4]. خاطرات 15 خرداد، بازار، ص 96، (حبیب‌الله شفیق).

[5]. ناگفته‌ها، صص 175 ـ 174.

[6]. خاطرات 15 خرداد، بازار، ص 84، (سیدعباس زری‌باف).

[7]. فصل‌نامه 15 خرداد، شماره 25، سال 6، بهار 1376، صص 210 ـ 209، (محسن رفیقدوست).

[8]. خاطرات 15 خرداد، بازار، ص 85، (عباس زری‌باف).

[9]. همان، ص 76، (اسماعیل زری‌باف).

[10]. خاطرات و مبارزات شهید محلاتی، صص 51 ـ 49.

[11]. آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، شماره بازیابی 118، صص 95 ـ 93.

[12]. خاطرات 15 خرداد، بازار، صص 86 و 73 ـ 72.

[13]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 2: فیضیه، صص 391 ـ 389؛ همچنین: تاریخ قیام 15 خرداد به روایت اسناد، ج 1، سند شماره 120 /3.

[14]. تاریخ قیام 15 خرداد به روایت اسناد، ج 1، سند شماره 120 /3.

[15]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 2: فیضیه، ص 359؛ همچنین: تاریخ قیام 15 خرداد به روایت اسناد، ج 1، سند شماره 146 /3.

[16]. جامعه تعلیمات اسلامی (آیت الله حاج شیخ عباسعلی اسلامی و نقش ایشان در انقلاب اسلامی)، به کوشش حمید کرمی‌پور، تهران مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380، صص 217 ـ 216.

[17]. میرزائی، سینا، طیب در گذر لوطی‌ها، تهران، مدیا، 1381، ص 145

[18]. خاطرات 15 خرداد، دفتر پنجم، صص 279 و 274 ـ 271، (عبدالمجید معادیخواه).

[19]. همان، صص 101 ـ 100، خاطرات حجت‌الاسلام سیدعبدالحسین چهل اخترانی.

[20]. همان، ص 115، (نصرالله خاکی).

[21]. همان، ص 277، خاطرات حجت‌الاسلام عبدالمجید معادیخواه.

[22]. خاطرات 15 خرداد، بازار، ص 34، (محمدتقی بیان‌زاده).

[23]. آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، پرونده شهربانی امام خمینی، شماره بازیابی 661، کُد 1 /641، ص 81.

[24]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 2:‌فیضیه، ص 333.



 
تعداد بازدید: 182



آرشیو مقالات

نظر شما

 
نام:
ایمیل:
نظر:
تصویر امنیتی:

جدیدترین مطالب

پربازدیدها

© تمامی حقوق برای پایگاه اطلاع رسانی 15 خرداد 1342 محفوظ است.